Τα Ποιητικά Σχήματα Λόγου

1) Το σχήμα χ ι α σ τ όÒ  οι συντακτικοί όροι ( υποκείμενο, κατηγορούμενο κ.τ.λ.) που επαναλαμβάνονται σε σύνθετη πρόταση εκφέρονται με αντίστροφη σειρά (χιαστί):
Μέρα και νύχτα περιπατεί, νύκτα και μέρα λέγει.
2) Το σχήμα   κ ύ κ λ ο ςÒ  σχηματίζεται, όταν μια στροφή ή ένας στίχος αρχίζει και τελειώνει με την ίδια λέξη:
Μοναχή το δρόμο επήρες.... εξανάρθες μοναχή. ( Δ. Σολωμός)
3) Το σχήμα υ π ε ρ β α τ όÒ δημιουργείται  με  την αντιμετάθεση  των λέξεων ή των προσδιορισμών (υποόρων) ενός συντακτικού όρου:
Οι των αγγέλων ουρανοί. αντί: Οι ουρανοί των αγγέλων. 'Ετσι πήρε η αλεπού το στάρι η πονηρή. αντί: 'Ετσι πήρε η πονηρή αλεπού το στάρι.
4) Το σχήμα π ρ ω θ ύ σ τ ε ρ οÒσχηματίζεται με την  τοποθέτηση πρώτου εκείνου που χρονολογικά έχει συμβεί δεύτερο:
Χτενίστηκε, ελούστηκε και στο σεργιάνι βγήκε. αντί: Ελούστηκε, χτενίστηκε...
5) Το σχήμα της π ρ ό λ η ψ η ςÒσχηματίζεται με το να βάλουμε το υποκείμενο ως αντικείμενο:
Για δέστε τον αμάραντο, σε τι βουνό φυτρώνει. αντί: Για δέστε σε τι βουνό φυτρώνει ο αμάραντος
6) Το σχήμα της υ π α λ λ α γ ήςÒΣτο  σχήμα  αυτό ο επιθετικός προσδιορισμός  δε συμφωνεί στην πτώση με τη γενική κτητική στην οποία ανήκει, αλλά με το  ουσιαστικό που προσδιορίζει η γενική :
 Τ' ανδρειωμένα κόκαλα ξεθάψτε του γονιού σας αντί: τα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού
7) Το σχήμα της σ υ ν ε κ δ ο χ ή ςÒ Στο σχήμα αυτό χρησιμοποιείται:
α. Tο ένα αντί τα πολλά:  Xαίρεται ο Τούρκος στ' άλογο κι ο Φράγκος στο καράβι. (Οι Τούρκοι - οι Φράγκοι )
β. Eκείνο που παράγει και όχι εκείνο που παράγεται:  Τρία τουφέκια του' δωσαν, τα τρία αράδα αράδα. (Τρεις τουφεκιές του' δωσαν )
γ. Tο μέρος αντί για όλο το σύνολο και αντίστροφα:  Κάθε κλαδί και κλέφτης (= κάθε δέντρο)
δ. Η ύλη αντί για το πράγμα που έχει γίνει από την ύλη αυτή:  Να τρώει η σκουριά το σίδερο κι η γη τον αντρειωμένο ( = τα σιδερένια όπλα)
8) Το σχήμα της μ ε τ ω ν υ μ ί α ςÒ  Στο σχήμα αυτό χρησιμοποιείται:
α. To όνομα του δημιουργού αντί για το έργο του:  Διαβάζω Σολωμό (= τα ποιήματα του Σολωμού)
β. Το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο:  Η πόλη ήταν ανάστατη (= οι κάτοικοι)
γ. Αυτό που περιέχει αντί για το περιεχόμενο και αντιστρόφως:  Το πανηγύρι ήταν πολύ κι ο τόπος λίγος.(οι πανηγυριώτες ήταν πολλοί)
9) Το σχήμα υποφοράς και ανθυποφοράςÒ Στην υποφορά γίνεται μια ερώτηση ή μια διαπίστωση ενός γεγονότος και ύστερα γίνεται μια προσπάθεια να δοθεί απάντηση ή εξήγηση ή απόρριψη και τέλος ακολουθεί δήλωση για το τι πραγματικά   συμβαίνει.  Ανθυποφορά το αντίθετο.
Αχός βαρύς ακούεται, πολλά τουφέκια πέφτουν.
Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι;
Ουδέ σε γάμο ρίχνονται ουδέ σε χαροκόπι.
Η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και μ' αγγόνια.
10) Το  σχήμα α σ ύ ν δ ε τ οÒ δημιουργείται με τη σύνθεση απλών προτάσεων  σε μια σύνθετη στροφή, με παράλειψη εκτός των κοινών (ομοίων) όρων  και των συνδέσμων, ώστε να αποφύγουμε τη μονότονη επανάληψη τους:
Το τουφέκι ανάβει, αστράφτει, λάμπει, κόφτει το σπαθί.  αντί: Το τουφέκι ανάβει (και το τουφέκι) αστράφτει (και το σπαθί) λάμπει (και) κόφτει το σπαθί. 
11) Το σχήμα π ο λ υ σ ύ ν δ ε τ ο Ò σχηματίζεται με την ένωση απλών  προτάσεων σε μια σύνθετη όχι με ένα μόνο   σύνδεσμο, αλλά με τόσους  όσοι και οι  όροι:
'Οχι μόνο πήγε η καημένη, αλλά και βαριαναστεμένη. αντί: Πήγε η καημένη και βαριαναστεμένη)                                                                                                                            
12)Το σχήμα της δοσολογίας ή (α ν α) δ ί π λ ω σ η ςÒδημιουργείται με την  επανάληψη  μιας  λέξης   ή φράσης της πρότασης:                                                                
Απρίλη, Απρίλη δροσερέ και Μάη με τα λούλουδα..
13) Το σχήμα της ε π α ν α φ ο ρ ά ςÒ δημιουργείται με την επανάληψη ενός  συντακτικού όρου. Έχει αξία όταν έχει ρυθμική  (μετρική) επανάληψη:                              
 Μαύρος ήταν, μαύρα φορεί, μαύρο και τ' άλογο του. Σε γνωρίζω από την κόψη.........Σε γνωρίζω από την όψη.....

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Λάθη που πρέπει να αποφεύγουμε όταν γράφουμε έκθεση

Γεώργιος Βιζυηνός